Uluslararası Anlaşmalar ve Sözleşmeler

Paris Sözleşmesi, Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (OEEC, sonrasında OECD) bünyesinde kurulan Nükleer Enerji Ajansına (NEA) üye ülkeler arasında nükleer enerjiden faydalanırken karşılaşılabilecek radyoaktif sızıntılara karşı sigorta ve hukuki sorumluluğun tüm üye ülkeler için ortak bir mevzuat ile belirlenmesi ve bu mevzuatın uyumlu olarak çalışması amacıyla hazırlanarak 29 Temmuz 1960 tarihinde imzaya açılmış ve 1 Nisan 1968 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Günümüzde yalnızca Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Teşkilatı (OECD) üyesi ülkelerce taraf olunabilmektedir.

Olası nükleer hadiselerin sonrasında üçüncü kişilere karşı hukuki sorumluluğun belirlenmesi ve bu durumun nükleer enerjinin barışçıl kullanımına engel olmaması, Sözleşme’nin hedeflerinden birisidir. Sözleşme, yer ve konu bakımından net hükümler içererek taraf ülkelerin hareket alanını sınırlamaktadır. Bu şekilde, nükleer tesis işleten, nükleer madde taşıyan ve taşıtan hukuki sorumluluk altına alınmıştır. Sözleşme’nin içeriği daha sonra ortaya çıkan ortak protokollerle (1964 Protokolü, 1982 Protokolü, 2004 Protokolü) genişletilmiş ve düzenlenmiştir.

Sözleşme’nin hazırlayıcı ülkeleri arasında yer alan ülkemiz, 28 Ekim 1960 tarihinde Sözleşme’yi imzalamış, Sözleşme 13 Mayıs 1961 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 1 Nisan 1968 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

29 Temmuz 1960 tarihinde kabul edilen Nükleer Enerji Alanında Üçüncü Şahısların Hukuki Sorumluluğuna İlişkin Sözleşme, 1964 tarihli ek protokol ile değiştirilmiştir. Protokol, 28 Ocak 1964 tarihinde Paris’te kabul edilmiş ve 1 Nisan 1968 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 1964 değişikliğinin amacı, Nükleer Zararlar Hakkında Hukuki Sorumluluğa İlişkin 21 Mayıs 1963 tarihli Viyana Sözleşmesi ile uyumluluğu sağlamak ve hem 1964 Paris hem de 1963 tarihli Brüksel Ek Sözleşmelerine katılmak isteyen ülkeler için doğabilecek problemleri çözmektir.

Ülkemiz tarafından 28 Ocak 1964 tarihinde imzalanan Sözleşme, 29 Kasım 1967 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 5 Nisan 1968 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

29 Temmuz 1960 tarihinde imzalanan ve 28 Ocak 1964 tarihinde ek protokolle değiştirilen Nükleer Enerji Alanında Üçüncü Şahısların Hukuki Sorumluluğuna İlişkin Sözleşme, 1982 tarihli protokolle değiştirilmiştir. Protokol, 16 Kasım 1982 tarihinde Paris’te kabul edilmiş ve 7 Ekim 1988 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

1982 Protokolü, Paris Sözleşmesi içerisinde pek çok esaslı değişiklik gerçekleştirmiştir. 1960 tarihli metnin Başlangıç kısmının son paragrafında yaptığı değişiklikle, iyonlaştırıcı radyasyonların sebebiyet verdiği kazalardan doğan zararlara da Sözleşme hükümlerinin uygulanması hususunda üye devletlere iç hukukta düzenleme yapma yolunu kapatmıştır. 1982 Protokolü ile ayrıca, nükleer hadise, nükleer tesis, nükleer yakıt, radyoaktif ürünler veya atık, nükleer maddeler ve işleten kavramları yeniden tanımlanmıştır. Yine 1982 Protokolü, sorumlu işletenlerin nükleer madde taşıyanlara sağladıkları mali güvenceye dair belge ile ilgili olarak âkit tarafların tamamen kendi sınırları içerisinde kalan taşımalara dair bir düzenleme getirmiştir.

Ülkemiz tarafından 16 Kasım 1982 tarihinde imzalanan Sözleşme, 2 Kasım 1984 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 7 Ekim 1988 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Paris Sözleşmesi'nde Değişiklik Yapılmasına Dair 2004 Protokolü, 12 Şubat 2004'te kabul edilmiş ve 1 Ocak 2022 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Paris Sözleşmesi’ne yönelik 2004 Protokolü, daha fazla mağdurun daha geniş bir alandaki zararlarının tanzimi için daha fazla para sağlanmasını zorunlu kılarak mevcut rejimi iyileştirmektedir. 2004 Protokolünün yürürlüğe girmesiyle Paris Sözleşmesinin yer ve konu bakımından uygulama alanı genişlemiştir. Ayrıca Sözleşme kapsamında öngörülen zamanaşımı süreleri ya da hak düşürücü süreler ve işletenin sorumluluk tutarları yeniden düzenlenmiş; böylece olası bir nükleer hadisenin etkileri sebebiyle zarar görecek olanların hakları, daha uzun bir zaman dilimi ve daha yüksek tutarlar ile güvence altına alınmıştır.

Ülkemiz tarafından 12 Şubat 2004 tarihinde imzalanan Sözleşme, 17 Ekim 2021 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 4 Ocak 2022 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT), amacı nükleer silahların ve silah teknolojisinin yayılmasını önlemek, nükleer enerjinin barışçıl kullanımlarında iş birliğini teşvik etmek ve nükleer silahsızlanma hedefini geliştirmek olan uluslararası bir antlaşmadır.

Nükleer silahların yayılmasının önlenmesi hedefini geliştirmek amacıyla ve taraf devletler arasında güven artırıcı bir önlem olarak tasarlanan Antlaşma, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) sorumluluğu altında bir güvence sistemi kurmaktadır. Güvenceler, UAEA tarafından yürütülen denetimler yoluyla Antlaşma’ya uygunluğu tetkik etmek için kullanılmaktadır.

Antlaşma 1 Temmuz 1968 tarihinde kabul edilmiş ve 5 Mart 1970 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 11 Mayıs 1995'te süresiz olarak uzatılmış olan Antlaşma’yı bugüne kadar, 5'i nükleer silaha sahip devlet olmak üzere 191 ülke imzalamıştır.

Ülkemiz tarafından 28 Ocak 1969 tarihinde imzalanan Antlaşma, 28 Kasım 1979 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylamış ve 17 Nisan 1980 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Nükleer Maddelerin Fiziksel Korunmasına İlişkin Sözleşme (CPPNM) ile Sözleşme’nin 2005’te genişletilmiş hali (CPPNM/A), Uluslararası Atom Enerjisi Ajansının (UAEA) himayesinde nükleer güvenlik alanında kabul edilmiş olan başlıca uluslararası yasal belgelerdir. CPPNM, 26 Ekim 1979 tarihinde Viyana’da kabul edilmiş ve 8 Şubat 1987 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme ile uluslararası taşıma sırasında nükleer maddenin fiziksel koruması konusunda taraflara yasal yükümlülük getirilmektedir. Sözleşme aynı zamanda çalınan nükleer malzemenin korunması, kurtarılması ve iadesi konularında devletler arası iş birliği için genel bir çerçeve oluşturmaktadır.

Ülkemiz tarafından 23 Ağustos 1983 tarihinde imzalanan Sözleşme, 10 Kasım 1984 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 8 Şubat 1987 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

11 Eylül saldırılarının yol açtığı artan güvenlik endişeleri, Sözleşme'nin kapsamını genişletmeyi amaçlayan bir değişiklik sürecinin başlatılmasına neden olmuş ve Sözleşme’nin genişletilmiş hali (CPPNM/A) 2005’te kabul edilmiştir. Sözleşme’deki değişiklik, orijinal CPPNM'yi birkaç açıdan önemli ölçüde güçlendirmektedir. Orijinal anlaşmanın kapsamını; yerel kullanım, depolama ve taşımada barışçıl amaçlarla kullanılan nükleer tesislerin ve nükleer maddelerin fiziksel olarak korunmasını kapsayacak şekilde genişletmektedir. Aynı zamanda yasadışı kaçakçılık ve nükleer malzeme veya nükleer tesislerin sabotajı ile ilgili saldırıları suç olarak kabul etmekte ve sabotaj durumunda yardım ve bilgi paylaşımı gibi genişletilmiş kapsamın ışığında güçlendirilmiş uluslararası bir iş birliği sağlamaktadır. Değiştirilen Sözleşme 8 Temmuz 2005'te kabul edilmiş ve 8 Mayıs 2016'da yürürlüğe girmiştir. Sözleşme günümüzde 164 ülke tarafından imzalanmıştır.

11 Eylül saldırılarının yol açtığı artan güvenlik endişeleri, Nükleer Maddelerin Fiziksel Korunmasına İlişkin Sözleşme’nin (CPPNM) kapsamını genişletmeyi amaçlayan bir değişiklik sürecinin başlatılmasına neden olmuş ve Sözleşme’nin genişletilmiş hali (CPPNM/A) 2005’te kabul edilmiştir. Sözleşme’deki değişiklik, orijinal CPPNM'yi birkaç açıdan önemli ölçüde güçlendirmektedir. Orijinal anlaşmanın kapsamını; yerel kullanım, depolama ve taşımada barışçıl amaçlarla kullanılan nükleer tesislerin ve nükleer maddelerin fiziksel olarak korunmasını kapsayacak şekilde genişletmektedir. Aynı zamanda yasadışı kaçakçılık ve nükleer malzeme veya nükleer tesislerin sabotajı ile ilgili saldırıları suç olarak kabul etmekte ve sabotaj durumunda yardım ve bilgi paylaşımı gibi genişletilmiş kapsamın ışığında güçlendirilmiş uluslararası bir iş birliği sağlamaktadır. Değiştirilen Sözleşme, 8 Temmuz 2005'te kabul edilmiş ve 8 Mayıs 2016 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme günümüzde 164 ülke tarafından imzalanmıştır.

Sözleşme, 24 Nisan 2015 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak ülkemiz tarafından onaylanmış ve 8 Mayıs 2016 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Çernobil Nükleer Güç Santrali kazasını takiben 26 Eylül 1986 tarihinde kabul edilen ve 27 Ekim 1986 tarihinde yürürlüğe giren Nükleer Kaza Halinde Erken Bildirim Sözleşmesi, radyoaktif madde salınımının meydana geldiği veya meydana gelmesi muhtemel olan ve başka bir devlet için radyolojik güvenlik açısından önemli olabilecek sınır aşan salım ile sonuçlanan veya sonuçlanabilecek nükleer kazalar için bir bildirim sistemi kurmaktadır. Sözleşme devletlerin; kazanın zamanını, yerini, niteliğini bildirmesini ve kazanın durumunu değerlendirmek için gerekli olan diğer verileri raporlamasını gerektirmektedir. Sözleşme’nin hükümlerine göre Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (UAEA) ve nükleer kazadan etkilenen devletlere (doğrudan veya UAEA aracılığıyla) bildirimde bulunulacaktır. Sözleşme’nin birinci maddesinde sayılan tesis ve faaliyetleri içeren her türlü nükleer kaza için bildirim zorunludur.

Ülkemiz tarafından 26 Eylül 1986 tarihinde imzalanan Sözleşme, 3 Eylül 1990 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 3 Şubat 1991 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Çernobil Nükleer Güç Santrali kazasının ardından 26 Eylül 1986 tarihinde kabul edilen ve 26 Şubat 1987 tarihinde yürürlüğe giren Nükleer Kaza veya Radyolojik Acil Durumlarda Yardımlaşma Sözleşmesi, herhangi bir nükleer kazada veya radyolojik acil durumda, acil yardım ve desteği kolaylaştırmak için taraf devletler arasında ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile iş birliği hususunda uluslararası bir çerçeve belirlemektedir. Sözleşme’de devletlerin, yardım sağlamak için mevcut uzmanlarını, ekipmanlarını ve malzemelerini UAEA'ya bildirmeleri gerekliliği yer almaktadır. Bir talep olması halinde, taraf her devletin, talep edilen yardımı, kapsamını ve şartlarını yerine getirip getiremeyeceğine karar verme hakkı bulunmaktadır.

Ülkemiz tarafından 26 Eylül 1986 tarihinde imzalanan Sözleşme, 3 Eylül 1990 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 3 Şubat 1991 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

17 Haziran 1994 tarihinde Viyana’da kabul edilen ve 24 Ekim 1996 tarihinde yürürlüğe giren Nükleer Güvenlik Sözleşmesi (CNS), karada kurulmuş olan nükleer güç santrallerinde yüksek bir güvenlik seviyesinin sağlanması ve sürdürülmesine yönelik temel güvenlik ilkelerini belirlemek üzere oluşturulmuş bir sözleşmedir. Her akit taraf, Sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerini yerini getirmek için, kendi ulusal yasaları çerçevesinde yasal, düzenleyici, idari ve diğer gerekli tedbirleri alacağını taahhüt eder.

Taraf ülkelerin nükleer güvenliğin geliştirilmesine ilişkin olarak yürüttüğü faaliyetler her üç senede bir yapılan Nükleer Güvenlik Sözleşmesi Gözden Geçirme Toplantılarında ele alınır. Ülkeler, bahse konu toplantılar öncesinde Sözleşme hükümleri ile uyumlu olup olmadıklarına ilişkin ulusal raporlarını hazırlar ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (UAEA) iletirler.

Ülkemiz tarafından 20 Eylül 1994 tarihinde imzalanan Sözleşme, 14 Ocak 1995 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 24 Ekim 1996 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme’nin ulusal temas noktası Nükleer Düzenleme Kurumu’dur.

Ortak Protokol, 1960 Nükleer Enerji Alanında Üçüncü Şahısların Sorumluluğuna İlişkin Paris Sözleşmesi Akit Tarafları ile Nükleer Zararlar Hakkında Hukuki Sorumluluğa İlişkin 21 Mayıs 1963 tarihli Viyana Sözleşmesi Akit Tarafları arasında antlaşmaya yönelik ilişkileri kurmak ve aynı nükleer olaya her iki sözleşmenin aynı anda uygulanmasından doğabilecek ihtilafları ortadan kaldırmak amacıyla 21 Eylül 1988 tarihinde kabul edilmiş ve 27 Nisan 1992 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Buna göre, Ortak Protokol yalnızca Viyana Sözleşmesi’ne veya Paris Sözleşmesi’ne taraf olan devletlere açıktır.

Ülkemiz tarafından 21 Eylül 1988 tarihinde imzalanan Sözleşme, 19 Kasım 2006 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 26 Haziran 2007 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Nükleer santraller ve reaktörler dahil olmak üzere çok çeşitli eylemleri ve olası hedefleri, suç ortağı olarak bu tür suçları işlemeye veya bunlara katılmaya yönelik tehdit ve girişimleri, suçluların iade edilmesini veya kovuşturulmasını kapsayan Sözleşme, 13 Nisan 2005 tarihinde kabul edilmiş ve 7 Temmuz 2007 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme, devletleri bilgi paylaşarak ve cezai soruşturmalar ve iade işlemleriyle bağlantılı olarak birbirlerine yardım ederek terör saldırılarını önlemede iş birliği yapmaya teşvik etmekte ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) aracılığıyla güvenli nükleer materyal yönetimine ilişkin kriz durumları ve kriz sonrası senaryolar hususunda üye devletlere destek olmaktadır.

Ülkemiz tarafından 14 Eylül 2005 tarihinde imzalanan Sözleşme, 8 Mayıs 2012 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 24 Eylül 2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

5 Eylül 1997 tarihinde kabul edilen ve 18 Haziran 2001 tarihinde yürürlüğe giren Birleşik Sözleşme, küresel ölçekte kullanılmış yakıt ve radyoaktif atık yönetimi güvenliği konusunu ele alan ilk yasal belgedir. Bunu, temel güvenlik ilkeleri oluşturarak ve Nükleer Güvenlik Sözleşmesi'ne benzer “akran değerlendirmesi” yoluyla yapar.

Sözleşme, sivil nükleer reaktörlerin işletilmesinden kaynaklanan kullanılmış yakıta ve sivil uygulamalardan kaynaklanan radyoaktif atıklara uygulanır. Ayrıca, askeri veya savunma programlarından elde edilen kullanılmış yakıt ve radyoaktif atıklar için de bu tür malzemelerin kalıcı olarak yalnızca sivil programlara aktarılması ve bu programlarda yönetilmesi veya ilgili Akit Tarafça Sözleşme’nin amaçları doğrultusunda kullanılmış yakıt veya radyoaktif atık olarak beyan edilmesi halinde uygulanır. Sözleşme ayrıca, denetime tabi nükleer tesislerden çevreye sıvı veya gaz halindeki radyoaktif maddelerin planlı ve kontrollü salınımlarını da kapsar.

Ülkemiz tarafından 6 Ekim 2021 tarihinde imzalanan Sözleşme, 22 Temmuz 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 21 Mayıs 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Sözleşme’nin ulusal temas noktası Nükleer Düzenleme Kurumu’dur.

Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na (NPT) taraf olan nükleer silah sahibi olmayan tüm devletler ile bölgesel nükleer silahlardan arındırılmış bölge anlaşmalarına taraf olan devletlerin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile kapsamlı Güvence Anlaşmaları imzalaması gerekmektedir. Bu anlaşmalarla bir devlet, topraklarında, kendi yetkisi altında veya herhangi bir yerde kontrolü altında gerçekleştirilen tüm barışçıl nükleer faaliyetlerde tüm nükleer maddelere ilişkin UAEA Güvence Denetimlerini kabul etmeyi taahhüt eder. Bu anlaşmalar kapsamında UAEA'nın, bu tür malzemelerin nükleer silahlara veya diğer nükleer patlayıcı cihazlara yönlendirilmediğini doğrulamak amacıyla, bu tür tüm nükleer malzemelere güvence denetimlerinin uygulanmasını sağlama hakkı ve yükümlülüğü vardır.

Ülkemiz tarafından 30 Haziran 1981 tarihinde imzalanan Anlaşma, 1 Eylül 1981 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile UAEA Arasında NPT ile Bağlantılı Güvence Denetimlerinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşmaya Ek Protokol, bağımsız bir anlaşma değil, doğrulama için ek araçlar sağlayan bir güvence denetimi anlaşması protokolüdür. Ek protokol özellikle, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) kapsamlı güvence denetimi anlaşmaları olan devletlerde tüm nükleer maddelerin barışçıl kullanımını doğrulama yeteneğini önemli ölçüde artırmaktadır.

Ülkemiz tarafından 6 Temmuz 2000 tarihinde imzalanan Ek Protokol, 12 Temmuz 2001 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak onaylanmış ve 17 Temmuz 2001 tarihinde yürürlüğe girmiştir.